Taariikhda soomaaliya

  Daily life and social customs (Nolol maalmeedka iyo caadooyinka bulshada) Nolol dhaqameedka kala duwan ee Soomaalida waxaa ka mid ah hawlo dhaqameedka  magaalooyinka taa oo in  badan oo casri ah leh. Hawlaha dhaqameedku waxay ka kooban yihiin gabayada, qoob-ka-ciyaarka dhaqanka, riwaayadaha, iyo heesaha. Dhaqdhaqaaqyadan soo jireenka ah ayaa weli ah kuwo muhiimaddooda sii wata, gaar ahaan dhulka miyiga ah, waxaana lagu dhaqmaa oo keliya ma ahan xafladaha qoyska iyo kuwa diinta, laakiin sidoo kale waxaa lagu dhaqmaa xafladaha dawladda. Munaasabadaha noocan oo kale ah ayaa guud ahaan la xiraa dharka dhaqameedka ee deegaankas leeyahay. Gaar ahaan magaalooyinka, dhaqanka soo jireenka ah waxaa si degdeg ah u beddelay saamaynta casriga ah ee dibadda laga keeno, sida telefishinka, shineemo, baararka iyo makhaayadaha. Cunto-karinta Soomaalida ee magaalooyinka waxa saamayn xoog leh ku yeeshay cunnooyinka Talyaanigu, dadka da’yarta ah ee reer-magaalkuna aad ayay u saameeyaan mood...

    Waxbarashadda Somaaliya (Educations)   Kahor dagaaladii sokeeye ee dalka iyo dawlad la’aantii ka dhalatay, nidaamka waxbarasho ee dawladeed waxa uu ahaa mid guulaysta inkasta oo ay jiraan dhaliilo badan. Is-diiwaan gelinta dugsiyada hoose/dhexe iyo sare waa ay bateen, waxaana sidoo kale kor u kacday tirada gabdhaha dhigta dugsiyada  magaalooyinka. Si kastaba ha ahaatee, la'aanta dhismaha waxbasho , la'aanta agab waxbarasho, iyo macalimiin, oo ay weheliso rabitaan la'aanta joogtada ah ee dadka reer miyiga ah ee aan oggolaan carruurta inay dhigtaan dugsiga halkii ay ka shaqayn lahaayeen, dhammaan waxay hor istaageen horumarinta degdegga ah ee waxbarashada miyiga. Ka dib markii dawladdii la riday 1991-kii, waxaa burburay nidaamkii waxbarasho ee dawladdii Soomaaliya. Dugsiyada gaarka loo leeyahay waxay ku guulaysteen inay shaqeeyaan ilaa wakhtigaas, si la mid ah dugsiyada Jamhuuriyadda, Somaliland iyo Puntland. Qaar ka mid ah dugsiyada Islaamiga ah ayaa sidoo kale ...

        Caafimaadka iyo daryeelka bulshadda   Sanado badan oo colaado, abaaro ba’an iyo macaluul ayaa Soomaaliya ka dhigay xaalad adag. Boqolaal kun oo Soomaali ah ayaa ku barakacay dagaallo, Cunto yari daba dheeraatay ayaa keentay in heerar sare oo nafaqo darro ah ay ka jiraan qaybo badan oo dalka ah. Inta badan Soomaaliya waxaa ka maqan biyo iyo fayadhowr ku filan. Daacuunka, jadeecada, qaaxada, iyo duumada ayaa aad u baahsan. Maqnaanshaha kaabayaasha caafimaadka ama daryeelka ee dalka—oo inta badan burburay sanado badan oo colaado ah ka dib—ayaa ka dhigtay hay’adaha gargaarka caalamiga ah inay la halgamaan bixinta adeegyada muhiimka ah ee ay sida caadiga ah dowladdu bixiso. Dadaalkooda waxaa caqabad ku ah rabshadaha sii socda, inta badan Soomaalida ma helaan daryeel caafimaad oo yar ama maba  helaan mid ku filan.     Guriyeynta Waxaa jira laba nooc oo waaweyn oo gurya dhaqameed ah: Gurigyaha wareega ee Afrika (mundul) , oo inta badan laga helo ...

        Gaadiidka iyo Soomaaliya   Gaadiidka oo aan ku filneyn ayaa caqabad weyn ku ah horumarka dhaqaalaha Soomaaliya. Ma jiraan waddooyin tareen. Kaliya ilaa 1,800 mayl (2,900 km) oo ah waddooyin laami ah ayaa la mari karaa sanadka oo dhan, xilliyada roobaadkana badi deegaanada miyiga ma geli karaan  Basaska, baabuurta xamuulka, iyo basaska yaryar ayaa ah gaadiidka ugu muhiimsan ee dadweynaha. Miyiga geela, lo'da, iyo dameeraha ayaa ilaa hadda loo isticmaalaa gaadiidka gaarka ah iyo sida rarida xoolaha.         Dowladda iyo bulshada Qaab dhismeedka dastuurka     Sida ku cad dastuurkii 1979, ee wax laga beddelay 1990, madaxweynaha iyo taageerayaashiisa waxay haysteen jagooyinka muhiimka ah ee awoodda, Golaha Shacabka ma lahayn awood dhab ah. Nidaamka sharcigu waxa uu ku salaysnaa shareecada Islaamka; Garsoor madaxbannaan ma jirin; waxaana marar badan lagu xadgudbay xuquuqda aadanaha. Kaliya hal xisbi siyaasadeed oo sharci ah ...

  Dowladda iyo bulshada   Qaab dhismeedka dastuurka   Sida ku cad dastuurkii 1979, ee wax laga beddelay 1990, madaxweynaha iyo taageerayaashiisa waxay haysteen jagooyinka muhiimka ah ee awoodda, Golaha Shacbigana ma lahayn awood dhab ah. Nidaamka sharcigu wuxuu ku salaysnaa intiisa badan shareecada Islaamka; Garsoor madaxbannaan ma jirin; waxaana marar badan lagu xad-gudbay xuquuqul insaanka. Kaliya hal xisbi siyaasadeed oo sharci ah, Xisbiga Hantiwadaaga Kacaanka Soomaaliyeed, iyo ururo-bulsheedka kala duwan ee hantiwadaagga ayaa jiray. Burburkii dowladdii dhexe ee dalka ka dib 1991-kii, dastuurkii waa la iska indhatiray. Isbahaysi siyaasadeed iyo isbahaysiyo kala duwan oo qabiil ku salaysan ayaa isku dayay in ay dalka oo dhan ka taliyaan. Bishii Maajo 1991-kii mid ka mid ah isbahaysigaas ayaa ku dhawaaqay in la sameeyay Jamhuuriyadda Somaliland ee xorta ah ee waqooyiga, bishii Luulyo 1998-kiina mid kale ayaa ku dhawaaqay in la sameeyay maamul-goboleedka Puntland ee waq...

  Dhaqaalaha Soomaaliya   Ilaa shan meelood saddex meel dhaqaalaha Soomaaliya waxa uu ku salaysan yahay beeraha; si kastaba ha ahaatee, dhaq-dhaqaaqa dhaqaale ee ugu weyni maaha tacab-beereedka ee waa dhaq-dhaqaaqa xoolaha. Intii u dhaxaysay 1969-kii iyo horraantii 1980-aadkii, dawladdii milateriga ahayd ee Maxamed Siyaad Barre waxay soo rogtay nidaam ah “Socialism Science,” kaas oo lagu sifeeyey qaramaynta bangiyada, shirkadaha caymiska, shirkadaha shidaalka iyo shirkadaha waaweyn iyo warshadaha; dhisidda shirkado, beero iyo shirkado ganacsi oo ay dawladdu leedahay; iyo abaabulka iskaashatooyinka ay dowladdu maamusho. Gabagabadii, tijaabadan ayaa si weyn u wiiqday dhaqaalaha Soomaaliya, tan iyo burburkii dowladdii militariga, dhaqaalihii waxaa soo gaaray dhibaato intaas ka badan oo ka dhashay dagaaladii sokeeye. Horraantii qarnigii 21-aad, waddanku waxa uu ahaa mid ka mid ah kuwa ugu saboolsan adduunka, ilaha dhaqaale ee ugu badanna waxa uu ka iman jiray gargaarka dibadda, x...